In het najaar van 2018 stuitte ik bij toeval op de petitie die was georganiseerd om de Duitser Konstantin, dj en lid van het Giegling- collectief, te weren van het Amsterdam Dance Event. Dit omwille van een interview van bijna anderhalf jaar eerder, waarin hij wat kanttekeningen plaatste bij de positieve discriminatie van vrouwelijke dj’s. De organisatoren van de petitie beschuldigden hem van seksisme, en stelden tevens dat zwijgen over deze kwestie medeplichtigheid betekent; oftewel, wie niet ondertekent, keurt seksisme goed. Na nauwkeurige lezing van zowel het interview als de motivatie, kan ik helaas niet anders concluderen dan dat de plank hier flink wordt misgeslagen. Bovendien hebben ‘we’ met Konstantin de verkeerde te pakken; de echte vijand kijkt toe vanuit de schaduw, en lacht in zijn vuistje.

HET INTERVIEW

Om te beginnen is het helemaal geen interview maar een verslag van een interview, waarbij het niet heel duidelijk is waar de letterlijke woorden van Konstantin eindigen en waar de interpretatie van de interviewer begint. Als er al sprake van seksisme was, dan was dit impliciet en zeker niet expliciet, zoals de organisatoren van de petitie beweren. Ik twijfel er bovendien aan of de mensen die de petitie ondertekend hebben het artikel zelf eigenlijk wel gelezen hebben. Voor de zekerheid herhaal ik daarom datgene wat Konstantin over vrouwelijke dj’s zou hebben gezegd. Leest u het oorspronkelijke artikel vooral ook zelf; Duits is bedrieglijk lastig om goed te vertalen:

‘Hij vond het oneerlijk dat vrouwelijke dj’s op dit moment zoveel gepromoot werden, hoewel ze naar zijn mening meestal slechter draaiden dan mannen. Volgens zijn logica is het voor vrouwen veel makkelijker om een succesvolle dj te worden, omdat de weinige vrouwen die in draaien geïnteresseerd zijn, onevenredig gepromoot worden.’

‘Dat dergelijke initiatieven vanwege geïnstitutionaliseerde, structurele en vooral verborgen discriminatie dringend nodig zijn voor sociale verandering, lijkt voor Konstantin geen argument. In plaats daarvan rechtvaardigde hij zijn standpunt met pseudowetenschappelijk bewijs voor een ‘natuurlijk’ verlangen naar macht en een behoefte aan zelfbevestiging die inherent is aan het man-zijn. Als gevolg hiervan zouden vrouwen die een carrière ambiëren in een door mannen gedomineerde dj-scene, hun “vrouwelijke kwaliteiten” verliezen en in toenemende mate “vermannelijken”.’

Op basis hiervan stelt men in de petitie: ‘where he shares his belief that women are naturally worse dj’s than men’.

Ik heb het oorspronkelijke artikel wel drie keer teruggelezen, maar hij zegt dit helemaal niet. De opstellers isoleren wat sappige termen uit hun context, vervangen ‘meestal’ door ‘van nature’ en presenteren de hele boel vervolgens als een op zichzelf staande stelling. Na deze behandeling krijgt één en ander inderdaad opeens een seksistische lading. Of dit een geval van opzet of onnozelheid is weet ik niet, maar intussen wordt deze verdraaiing van zijn woorden wel klakkeloos door alles en iedereen overgenomen. In DjBroadcast wordt bijvoorbeeld gesuggereerd dat Konstantin heeft gezegd dat het evolutionair bepaald is dat vrouwen slechtere dj’s zijn dan mannen. Waar zegt hij dat dan? Ik lees het nergens terug.

AANVOER / UITVOER

In de petitie en het artikel wordt tevens een causaal verband gesuggereerd tussen seksisme en het feit dat de sekseverhoudingen in de line-ups over het algemeen verre van 50/50 zijn. De impliciete veronderstellingen hierbij is dat zij geen correcte afspiegeling zijn van het natuurlijk aanbod. Afgaande op de gedachtengang in het artikel zoekt men de oorzaak hiervoor in institutioneel, structureel en verholen discriminatie, waardoor het voor vrouwelijke dj’s moeilijker zou zijn om aan optredens te komen dan voor mannelijke dj’s.

Gek genoeg worden er in dit soort zaken twee essentiële vragen nooit gesteld, laat staan beantwoord. De eerste: in hoeverre wijken de getalsmatige verhoudingen achter de draaitafels af van de verhoudingen in het natuurlijk aanbod? De tweede: op basis waarvan kunnen we uitsluiten dat andere factoren dan discriminatie en seksisme de oorzaak zijn van de scheve verhoudingen?

Om met de eerste vraag te beginnen: dat in de uitvoer mannen oververtegenwoordigd zijn is een feit: de meeste dj’s in de line-ups zijn inderdaad man. Maar als blijkt dat zij ook reeds in de aanvoer oververtegenwoordigd zijn, is er weinig reden om discriminatie in het proces tussen aan- en uitvoer te veronderstellen. Anders geformuleerd: het heeft geen enkele zin om dramatische conclusies te trekken over de uitvoer zolang we niet precies weten hoe het met de aanvoer zit.

ONEVENREDIGE AMBITIE

Wat kunnen we wel met zekerheid zeggen over de aanvoer? Ga een week lang het geslacht van klanten in platenwinkels turven en je zult zien: reeds in de aanvoer zijn mannen zwaar oververtegenwoordigd. Dan is het mijns inziens niet zo vreemd dat mannen ook in de line-ups oververtegenwoordigd zijn. De vraag die allereerst beantwoord dient te worden is dan ook niet waarom er relatief weinig meisjes dj willen worden, maar waarom zo ontzettend veel jonge mannen dat willen.

Meer dan een kwestie van ongelijke kansen, lijkt het mij een kwestie van ongelijke interesse en ambitie te zijn. Er willen domweg veel meer mannen dan vrouwen dj worden. Wat in dit licht mogelijk nog veelzeggender is dan de ondervertegenwoordiging van vrouwelijke dj’s, is de ondervertegenwoordiging van vrouwelijke producers. Die is nog vele malen groter, wat mij doet afvragen waarom je hiér nooit iemand over hoort.

Hoe precies weerhoudt discriminatie vrouwen ervan om op hun zolderkamer te gaan zweten en zwoegen met drumcomputers en synthesizers? Je kunt immers, in alle anonimiteit en zonder een man tegen te hoeven komen, via Marktplaats eenvoudig wat apparatuur bij elkaar scharrelen, of simpelweg met je laptopje aan de slag gaan. Ook voor de vervolgstap, het uitbrengen van een plaatje of het starten van een label, ben je op geen enkele manier afhankelijk van welk instituut of mannenbolwerk dan ook. House en techno zijn van oudsher do-it-yourself en bovendien gezichtsloos, dus wat dat betreft misschien wel de meest genderneutrale genres ter wereld.

Oftewel: de theorie die de ondervertegenwoordiging van vrouwelijke dj’s zou moeten verklaren, namelijk discriminatie, verklaart niet de ondervertegenwoordiging van vrouwelijke producers: een aanwijzing dat er meer aan de hand is. Aan de onbalans in de dance ligt een dynamiek ten grondslag die veel te complex is om te reduceren tot een simpel man-onderdrukt-vrouw-schema, ook al lopen er genoeg seksistische eikels rond. En zelfs al zou je er in slagen om alle veronderstelde sekse-barrières op te heffen en het mannenbrein middels straffe conditionering van seksistische smetten vrij te maken, dan nog betwijfel ik het ten zeerste of je tot een natuurlijke 50/50 aanwas van dj’s en producers zult komen.

Hiermee belanden we automatisch bij vraag twee. Want, om tevens de koppeling te maken naar de suggestie die Konstantin gewekt heeft, en die volgens mij aan alle toorn ten grondslag ligt; waarom zouden er, naast sociale of culturele, niet ook andere factoren een rol kunnen spelen in het feit dat er zoveel meer mannen dan vrouwen dj willen worden?

BIOLOGIE

Wat te denken van de erotiserende werking die het dj-vak nu eenmaal heeft, om maar wat te noemen? Een wervende kracht die, gezien de moordende seksuele concurrentie bij mannen onderling, nauwelijks te overschatten is. Nu wil ik er niet voor pleiten om het totaal aan menselijke eigenaardigheden uit louter voortplantingsdrift te verklaren, maar het is niet zonder reden dat mannen over het algemeen toch net wat fanatieker zijn in het streven naar sociale dominantie dan vrouwen; het hebben van status verhoogt de kans op reproductie van je erfelijk materiaal, oftewel de kans op seks, nu eenmaal aanzienlijk, en als dj heb je net wat meer status dan de doorsnee Jandoedel, al zal dit effect afnemen op het moment dat de halve wereld dj is.

Veel mensen springen helaas nog altijd spontaan in de kramp wanneer je wijst op mogelijke biologische of genetische oorzaken van sekse-specifiek gedrag. Wat vreemd is, want in wetenschappen zoals bijvoorbeeld de evolutionaire psychologie, biologie, genetica of neurologie, nauwelijks nog twijfel over het idee dat er wel degelijk kleine aangeboren sekse-gerelateerde verschillen in de hersenen bestaan, welke soms doorwerken in de keuzes die mensen in het leven maken. Dit zou bij eenieder die gelooft in de evolutietheorie toch weinig verbazing moeten wekken: sekse-typische neigingen en gedragspatronen komen immers bij alle zoogdieren voor, en daar kun je ze toch moeilijk afdoen als culturele constructies.

Zo zijn er waarschijnlijk tal van factoren die los van elkaar weliswaar beperkte invloed hebben, maar die, zodra ze op elkaar losgelaten worden en elkaar versterken, soms wel degelijk significante verschillen in representatie kunnen veroorzaken, nog voordat eventuele discriminatoire krachten de kans krijgen om hun werk te doen. Een ongelijke uitkomst betekent niet automatisch dat er sprake was van ongelijke kansen.

In hoeverre biologie daadwerkelijk een rol speelt vind ik trouwens niet relevant. Mijn punt is dat Konstantin’s gebrabbel over bijvoorbeeld ‘een natuurlijk verlangen naar macht’ volgens mij niet direct in conflict is met wat de wetenschap ons leert. Dus hoezo pseudowetenschap, zoals de interviewer beweert? Als je iemand beschuldigt van pseudowetenschappelijke bewijsvoering, dan impliceert dat natuurlijk dat jij wél over hard wetenschappelijk bewijs beschikt, en wel voor het tegendeel; ik ben benieuwd.

Maar het hangt er natuurlijk maar net vanaf hoe je de woorden interpreteert, en hier wringt hem de schoen: zijn exacte woorden weten we niet, het is allemaal veel te vaag. Ergens las ik dat Konstantin als verweer inbracht dat de journalist zijn gevoel voor humor niet goed begrepen had. Nu valt over smaak natuurlijk niet te twisten, maar mij lijkt het eerlijk gezegd inderdaad aannemelijker dat Konstantin er een ietwat merkwaardig en provocatief gevoel op humor op nahoudt, dan dat hij een overtuigd propagandist van één of ander negentiende-eeuws sociaal-darwinisme is, die vrouwen onder de duim probeert te houden.

EEN TOTALITAIR LUCHTJE

Eenmaal in de modus terechtgekomen zoals die in de petitie tentoongespreid wordt, raakt men er zo op gebrand om seksisme te ontmaskeren, dat aan elk woord, elke opgetrokken wenkbrauw, elk grapje meteen de slechtst mogelijke interpretatie gegeven wordt. Zelfs nuchtere relativering kan al als een bewijs van iemands schuld worden gezien. Geduldig wacht men één van de steekwoorden af waarmee de seksist geïdentificeerd kan worden, daarbij de context of essentie van je verhaal volkomen negerend.

Vervolgens is het nog maar de vraag in hoeverre oprechte morele overtuiging van doorslaggevend belang is bij het meebuigen van de massa. Het gaat natuurlijk ook om banaal lijfsbehoud: besmetting door ‘guilt by association’ dient koste wat het kost vermeden te worden. Daarnaast is het kritiekloos meegaan in collectieve verontwaardiging een simpele manier om loyaliteit te bewijzen aan ’je groep’, en om zo in moreel aanzien te stijgen; een verschijnsel, ook wel ‘virtue signaling’ genoemd.

Onvoorwaardelijke trouw aan de leer is een vereiste. Daarom wordt er ook zo fel gereageerd als iemand deze openlijk in twijfel trekt. Op het moment dat je kritiek uit, ben je onderdeel van het probleem; iedereen met een afwijkende opvatting is medeschuldig aan het gevaar. Niet voor niets stelt men in de petitie dat ‘silence is complicity’. Wordt de parallel u duidelijk? Niet alleen Konstantin, maar op straffe van dwang en uitsluiting worden wij allemáál gedwongen om door dit discutabele hoepeltje te springen. Er zit een totalitair luchtje aan dit soort bewegingen.

SELECTIEVOORWAARDEN

In een artikel ter verdediging van de petitie, stelt DJBroadcast dat vrouwelijke dj’s twee keer zo hard moeten werken als hun mannelijke collega’s. Zonder te willen beweren dat dit niet zo is: hoe stel je vast dat het wel zo is? Het zou overtuigender zijn als er wat voorbeelden worden gegeven van vrouwen die twee keer zo hard hebben moeten werken als hun mannelijke evenknie. Welke mannelijke dj is hier trouwens de standaard waaraan afgemeten wordt? Hoe hard moet de gemiddelde mannelijke dj eigenlijk precies werken voor zijn succes? Hoe meet je ‘hard werken’ überhaupt? Hoe weet je wat de reden is waarom je een bepaald optreden niet gekregen hebt? Het zijn onbeantwoordbare vragen. Het pad dat elke dj aflegt is volslagen uniek, en de mate van succes hangt af van een complexe combinatie van factoren.

In mijn naïeviteit dacht ik altijd dat het misschien wel handig was om een meisje te zijn, juist omdat er zoveel meer mannelijke dj’s waren. Aan optredens leken de vrouwen die ik kende in ieder geval geen gebrek te hebben. Ik sprak hier laatst over met een vrouwelijke dj die ik al jaren ken. Volgens haar heeft zij alleen maar voordeel gehad van het vrouw-zijn. Ze zei het bijna fluisterend, wat veelzeggend was.

Er zou eens een keer onderzoek moeten doen naar hoe de optredens elk weekend wérkelijk verdeeld worden. Optredens bemachtigen is één van de moeilijkste dingen die er zijn, en uiteindelijk slechts weggelegd voor een klein groepje uiterst gepriviligieerden. Zie jezelf als buitenstaander maar eens tussen de praatjesmakers in het randstedelijke ons-kent-ons-circuit te wurmen. Van alle factoren die mogelijk van invloed zijn bungelt geslacht waarschijnlijk ergens onderaan, en ik acht het nog maar de vraag of de geslachtsfactor per definitie in het nadeel van de vrouw werkt. Ogenschijnlijk triviale zaken als waar je woont, in welke kringen je verkeert, hoe aantrekkelijk je er uitziet, hoe assertief, slim, charmant, brutaal, schaamteloos of mediageniek je bent en hoe handig je sociale media weet te bespelen, wegen mogelijk veel zwaarder.

Als clubs of festivals besluiten tot positieve discriminatie vind ik dat overigens prima; het staat iedereen vrij om een feestje in te vullen zoals hij of zij dat wil. Zorgelijker dan die van de dj’s lijkt mij trouwens de situatie van de geluidstechnici; dat is pas een mannenbolwerk. Waarom wordt hier eigenlijk niet gestreefd naar een 50/50 verdeling van de baantjes?

AFSLUITEND

Voor de duidelijkheid: ik zie geen enkele reden om te denken dat vrouwen van nature slechtere dj’s zijn dan mannen. Ook wil ik niet beweren dat seksisme in de dj-scene niet voorkomt, maar de aanklacht tegen Konstantin acht ik ongegrond, en zijn behandeling buitenproportioneel. Let wel, we hebben het hier niet over een petitie over de hoogte van de bloembakken op straat, maar over een lastercampagne waarbij men bereid is om iemands carrière om zeep te helpen, ongeacht de gevolgen voor die persoon of voor de mensen in zijn omgeving.

Tevens gaat het idee dat vrouwelijke dj’s systematisch worden buitengesloten en structureel minder kansen krijgen dan mannelijke dj’s er bij mij niet in. Het zal zo nu en dan ongetwijfeld voorkomen dat het vrouw-zijn op één of andere manier tegen je werkt, maar het zou mij niet verbazen als in minstens zo veel gevallen ook het omgekeerde het geval is.

En als de uitlatingen van Konstantin behoren tot het meest seksistische wat over de vrouwelijke dj is beweerd: bewijst dit dan juist niet dat het in onze scene wel meevalt met het openlijk seksisme van mannelijke dj’s? Waarom werd er überhaupt zo’n oud geval uit de kast gehaald? Blijkbaar hebben er zich geen recente of ernstigere gevallen voorgedaan, en is er ook geen noemenswaardig Nederlands equivalent te vinden.